Şarkı Telif Hakkı Nasıl Alınır? MESAM, Noter ve Eser Tescili

Yazan: Barış Demirel — müzik prodüktörü ve eğitmen. 2014'ten beri Nişantaşı'daki stüdyosunda birebir müzik prodüksiyon, armoni ve müzik okullarına hazırlık eğitimi veriyor.

Şarkı telif hakkı nasıl alınır sorusunun kısa cevabı şu: alınmaz, kendiliğinden doğar. Türkiye'de de dünyanın büyük kısmında da bir şarkının telif hakkı için başvuru, onay ya da harç gerekmiyor. Beste ve söz ortaya çıktığı anda sahibi onu yazan kişidir. Sizin yapmanız gereken, hakkı "almak" değil, bu şarkının o tarihte sizde olduğunu ispatlayabilecek kayıtları tutmak ve şarkı kullanıldığında doğan geliri toplayacak yapıya, yani bir meslek birliğine, zamanı gelince katılmak.

Stüdyoda 2014'ten beri ders veriyorum ve öğrencilerden en sık duyduğum kaygılardan biri bu: "Şarkımı birine dinletirsem çalınır mı?" Kaygı yersiz değil, ama çözümü çoğu kişinin sandığı yerde değil. Bu yazı, şarkısını yayınlamaya hazırlanan birinin sırayla sorduğu soruları cevaplıyor. Hukuki danışmanlık değil; somut bir anlaşmazlıkta bir fikri mülkiyet avukatına danışın.

Şarkının telif hakkı ne zaman doğar?

Şarkıyı yazdığınız anda. Bu kadar. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) iki maddeyle bunu kuruyor. 3. madde musiki eserlerini "her nevi sözlü ve sözsüz besteler" olarak tanımlıyor. 8. madde ise eserin sahibinin onu meydana getiren kişi olduğunu söylüyor. Arada bir tescil şartı yok.

Uluslararası tablo da aynı. Türkiye'nin de taraf olduğu Bern Sözleşmesi'ni yöneten WIPO'nun açıklamasına göre telif koruması, kayıt ya da başka bir formaliteye gerek olmadan kendiliğinden elde ediliyor. Berklee Online'ın şarkı telifi yazısı da aynı noktadan başlıyor: eser yaratılıp somut bir forma, bir kayda ya da notaya geçtiğinde koruma başlıyor.

Koruma süresi de uzun. FSEK'in 27. maddesine göre mali haklar eser sahibinin hayatı boyunca ve ölümünden sonra 70 yıl sürüyor. Yani bugün odanızda, bir akşam klavyenin başında yarım saatte bulduğunuz nakarat, hukuken sizden sonraki iki kuşağı da ilgilendiren, miras bırakılabilen ve devredilebilen bir varlık olarak korunuyor.

Bir şarkıda kaç ayrı hak var?

Burası en çok karıştırılan yer. "Şarkının telifi" dediğimiz şey tek bir hak değil, en az üç katmandan oluşuyor:

• Beste ve söz: Eser sahibi hakkı. Melodiyi ve sözü yazanlara ait. MESAM ve MSG bu katmanla ilgilenir.
• Ses kaydı (master): Şarkının kaydedilmiş hali. Bu kaydı yapan ve finanse eden yapımcının hakkıdır. Yapımcıları MÜ-YAP ve MÜZİKBİR temsil eder.
• İcra: Kayıtta çalan ve söyleyen sanatçıların hakkı. İcracıları MÜYORBİR temsil eder.

Aynı şarkının akor yürüyüşünü siz yazdınız, sözü bir arkadaşınız yazdı, kaydı stüdyoda aldınız ve vokali başka biri söyledi diyelim. Ortada dört kişi ve üç ayrı hak katmanı var. Kendi ürettiğiniz şarkıda bu katmanların çoğu genellikle sizde toplanıyor, ama biri dışarıdan dahil olduğu an ayrım önem kazanıyor. ABD Telif Ofisi de beste ile ses kaydını iki ayrı eser olarak ele alıyor; mantık her yerde aynı.

Şarkınızın size ait olduğunu nasıl ispatlarsınız?

Hak kendiliğinden doğuyor, ama bir anlaşmazlıkta "bu şarkıyı ben yazdım" demek yetmiyor. Kimin, ne zaman yazdığını gösteren kayıt gerekiyor. Bunu üç katmanda düşünmek işe yarıyor: günlük alışkanlık, noter ve resmi kayıt.

Günlük alışkanlık: tarihli dosyalar

En ucuz ve en çok ihmal edilen yöntem bu. DAW proje dosyaları, telefonla alınmış ilk ses notları, söz taslakları ve bunları kendinize ya da bir iş birliği yaptığınız kişiye gönderdiğiniz e-postalar, oluşturulma tarihleri olan kayıtlardır. Tek başına kesin delil sayılmazlar, ama bir araya geldiklerinde şarkının gelişimini adım adım gösterirler. Stüdyoya gelen öğrencilere ilk derste söylediğim şey şu: fikir aklınıza geldiği an kaydedin, dosyayı silmeyin, üstüne yazmayın, sürüm sürüm saklayın.

Noterde tarih onayı

"Şarkı sözleri notere nasıl onaylatılır" diye aranan şey budur. Noterlik Kanunu'nun 60. maddesi noterlere, dışarıda hazırlanıp getirilen belgelerdeki tarihi onaylama yetkisi veriyor. Söz metninin ya da notanın bir nüshasını, varsa ses kaydını içeren bir taşıyıcıyla birlikte notere götürüp tarih onayı yaptırmak mümkün. Telif Hakları Derneği'nde yayımlanan bir değerlendirmeye göre notere onaylatılan nüsha, tarih itibarıyla ispata yarayan bir belge niteliği taşıyor. Aynı yazı iki dezavantajı da not ediyor: çok sayıda eserde maliyet artıyor ve onaydan önceki dönemi korumuyor.

Her şarkı için gerekmez. Pratikte bunu bir yapımcıya, sanatçıya ya da yarışmaya gönderilecek şarkılar için yapmak mantıklı. Önce dinletip sonra notere gitmek sırayı ters çevirir. Bunu gözden kaçıran çok öğrenci gördüm.

Kayıt-tescil ne işe yarar?

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın yürüttüğü kayıt-tescil sistemi Fikir ve Sanat Eserlerinin Kayıt ve Tescili Hakkında Yönetmelik ile düzenleniyor. Burada iki şeyi bilmek yeterli.

Birincisi, zorunlu kayıt-tescil yükümlülüğü besteciye değil, film ve fonogram yapımcılarına ait. Yani şarkınızı kaydedip ticari olarak yayacak olan yapımcı bu yükümlülüğü taşıyor.

İkincisi, yönetmelik bu kaydın "hak ihdas etmek amacı taşımaksızın" yapıldığını söylüyor. Tescil size hak vermiyor; zaten sahip olduğunuz hakkın takibini ve ispatını kolaylaştırıyor. Bestelerin isteğe bağlı tescil kapsamına girip girmediği konusunda kaynaklar net değil; başvurmadan önce Bakanlığın Telif Hakları Genel Müdürlüğü'ne güncel durumu sorun.

Yazının devamı üyelere özel

Ad, soyad, e-posta ve bir şifre belirle — üyeliğin hemen açılır. Zaten üyeysen giriş yapıp kaldığın yerden devam edebilirsin.

Giriş yap, devamını oku

MESAM ve MSG ne işe yarar, ne zaman üye olmalı?

MESAM (Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliği) ve MSG (Musiki Eseri Sahipleri Grubu Meslek Birliği) besteci, söz yazarı, düzenleyici ve müzik yayıncılarını temsil eden iki meslek birliği. İkisi de aynı işi yapıyor: şarkınız radyoda çalındığında, bir mekânda yayınlandığında, bir dizide ya da reklamda kullanıldığında doğan kullanım bedelini toplayıp size dağıtıyor. Bir kişi tek başına yüzlerce radyoyu ve mekânı takip edemeyeceği için bu yapı var.

Önemli ayrım şu: meslek birliği size telif hakkı vermez. Zaten sahip olduğunuz hakkın gelirini toplar. Bu yüzden henüz yayımlanmamış tek bir şarkı için üyelik düşünmek erken. MESAM'ın üyelik başvurusu sayfasında başvuru için eserin lisanslı bir dijital platformda yayımlanmış olması, belirli bir izlenme sayısına ulaşması ya da yayında, konserde kullanılmış olması gibi şartlardan en az birinin sağlanması isteniyor. Başvuruda her eser için nota ya da söz ve ses kaydıyla eser bildirimi yapılıyor. Ücret ve şartlar değişebildiği için başvurmadan önce sayfanın güncel halini okuyun.

Sıralama genellikle şöyle işliyor: şarkıyı bitir, dağıtım platformu üzerinden yayımla, birkaç eser biriktiğinde birliğe başvur, her yeni şarkıyı bildir. Dağıtım tarafının nasıl yürüdüğünü DistroKid ile Spotify for Artists yazısında anlatmıştım.

Birlikte yazılan şarkıda pay nasıl belirlenir?

Kanun burada iki durumu ayırıyor. FSEK'in 9. maddesine göre birlikte meydana getirilen eser kısımlara ayrılabiliyorsa, her biri kendi kısmının sahibi sayılıyor. 10. maddeye göre ayrılmaz bir bütün oluşturuyorsa, eserin sahibi onu meydana getirenlerin birliği oluyor. Aynı madde, teknik hizmet ya da ayrıntıya ilişkin yardımın ortaklık sayılmadığını da ekliyor.

Pratikte bu şu anlama geliyor: bir kişi sözü, diğeri melodiyi yazdıysa ayrım görece kolay. Ama odada birlikte oturup nakaratı iki kişi aynı anda bulduysanız kimin neyi yazdığını sonradan ayırmak neredeyse imkânsız.

Bu yüzden ortak yazımda tek kural öneriyorum: şarkı bittiği gün payları yazıya dökün. Kim beste, kim söz, yüzde kaç. Tek sayfalık, iki tarafın imzaladığı, tarihli bir metin yeter. Uluslararası sektörde buna "split sheet" deniyor. Şarkı başarılı olduktan sonra oturup pay konuşmak, arkadaşlığı bitiren konuşmalardan biridir; şarkı henüz kimsenin umurunda değilken konuşmak ise beş dakika sürer.

Stüdyodaki aranjör ya da prodüktörün katkısı da ayrı konuşulmalı. Sadece kayıt ve mix yapan kişi eser sahibi olmaz; ama akoru değiştiren, yeni bir melodi bölümü yazan kişi olabilir. Sınırı işe başlarken netleştirin.

Yapay zeka ile yapılan şarkının telifi kimin?

Bu soru son haftalarda yeniden gündemde, ama cevabı iki ayrı yerden geliyor: kanundan ve kullandığınız aracın sözleşmesinden. FSEK eseri "sahibinin hususiyetini taşıyan" ürün olarak tanımlıyor ve eser sahibini onu meydana getiren kişi olarak belirliyor. Tamamen bir yazılımın ürettiği bir parçanın bu tanıma nasıl oturacağı hukukta hâlâ tartışılıyor.

Sözleşme tarafı daha net. Pratikte sizi asıl bağlayan da çoğu zaman o metin oluyor, çünkü şarkıyı yayımlayıp yayımlayamayacağınızı, ondan gelir elde edip edemeyeceğinizi aracın kendi kullanım şartları belirliyor. Örneğin Suno'nun yardım sayfasına göre ücretsiz planda üretilen şarkıların sahipliği şirkette kalıyor, ücretli planda kullanıcı sahip sayılıyor. Ücretsiz planda üretilen şarkılar kişisel, ticari olmayan kullanımla sınırlı. Bu şartlar sık değiştiği için yayımlamadan önce aracın güncel koşullarını okuyun. Aracın müzik üretimindeki yerini Suno Yapay Zeka ile Müzik Yapmak yazısında ayrıca tartışmıştım.

Benim öğrencilere önerim şu: yapay zekayı fikir aramak için kullanın, şarkının kendisini siz yazın. Hem hukuki olarak daha sağlam bir zeminde durursunuz hem de ortaya çıkan şey gerçekten sizin olur.

Şarkıyı yayınlamadan önce yapılacaklar

Bütün bunları tek bir listeye indirirsek:

• Şarkının ilk ses notunu, proje dosyalarını ve söz taslaklarını tarihleriyle birlikte saklayın.
• Ortak yazım varsa payları şarkı bittiği gün yazılı hale getirin ve imzalayın.
• Bir yapımcıya, sanatçıya ya da yarışmaya göndermeden önce söz ve notayı, ses kaydıyla birlikte notere tarih onayı için götürmeyi düşünün.
• Kaydı kimin yaptığını ve master hakkının kimde kalacağını baştan konuşun.
• Şarkıyı dağıtım platformu üzerinden yayımlayın, ardından MESAM ya da MSG başvurusunun şartlarını kontrol edin.
• Yapay zeka kullandıysanız aracın güncel lisans şartlarını okuyun.

Şarkı yazmayı öğrenmenin kendisine henüz başlamadıysanız temel yapıyı Şarkı Nasıl Yazılır? Melodi, Söz ve Yapı yazısında toparlamıştım.

Nişantaşı'ndaki stüdyoda demo ve profesyonel kayıt çalışmalarında bu listeyi seansın başında konuşuyoruz: kim yazdı, kim çaldı, kayıt kimde kalacak, dağıtıma nasıl çıkacak. Şarkı bittiğinde elinizde yalnızca bir ses dosyası değil, kime ait olduğu belli bir eser olsun istiyoruz. Bestenizi ilk kez kayda almak ya da yayına hazırlamak istiyorsanız bu sorularla birlikte başlayabiliriz.