Müziğe Giriş Enstrüman Bilgisi

Yazan: Barış Demirel — müzik prodüktörü ve eğitmen. 2014'ten beri Nişantaşı'daki stüdyosunda birebir müzik prodüksiyon, armoni ve müzik okullarına hazırlık eğitimi veriyor.

Enstrümanlar ve Yapıları

Çalgı Türleri 5’e ayrılır.

Çalgı ailelerini tek sayfada, yazdırılabilir bir tablo hâlinde isterseniz ücretsiz çalgı aileleri tablosunu indirebilirsiniz — kayıt gerekmiyor.

• Vurmalı Çalgılar
• Nefesli Çalgılar
• Tuşlu Çalgılar
• Telli Çalgılar
• Yaylı Çalgılar

Vurmalı Çalgılar

Perküsyon ya da vurmalı çalgılar, müzikte ritim yapısı kurulmak için kullanılır. Ritim, eski Yunanca da ‘akış’ anlamına gelmektedir. Değişen uzunlu ve vuruşların ortaya çıkardığı ses bütünlükleri ve serileri ritimleri oluşturur. Modern müzikte ritim yapıları, genellikle perküsyon aletleriyle icra edilir. Üzerine elle veya başka bir cisimle vurularak, çalkalayarak, sürtülerek ses elde edilen her obje vurmalı çalgıdır.

Vurmalı çalgılar genel olarak bir müzik parçasında ritmi belirler. Fakat vurmalı çalgılar aynı zamanda melodiyi de icra edebilirler. Askeri müziklerde vurmalı çalgılar askerlerin hareketlerinin belirleyicisi olmuşlardır. Klasik müzikte Haydn ve Mozart ile beraber en az bir timpani bölümünü içermeyen bir parça bulunmamaktadır. Caz müzikte de vurmalı çalgıların rolü çok önemlidir. Cazın alt dallarından birçoğu vurmalı çalgıların farklı ritimlerine göre adlandırılır. Popüler müzikte de vurmalı çalgıların önemi artarak devam etmiştir. Tüm bir hip hop fenomeni vurmalı çalgılar üzerine kurulmuştur. Rock müzik icra eden gruplarda davul setleri sahnenin ortasında bulunur.

Vurmalı Çalgılar ;

• Bateri - Timpani
• Bendir - Ziller
• Bongo - Çan
• Marimba - Davul
• Cajon - Darbuka
• Tabla - Kaşık ( Çalgı )

Günümüzde perküsyon kelimesi müzik dışındaki alanlarda da ‘iki birimin birbirine çarparak ses üretmesi’ anlamında kullanılmaktadır. Fakat en yaygın kullanım alanı müziktir.

Nefesli Çalgılar

Nefesli çalgılar (üflemeli çalgılar), içindeki havanın titreşmesiyle sesin oluştuğu çalgıların ortak adıdır. Nefesli Çalgılar, Tahta Nefesliler ve Bakır Nefesliler olarak 2’ye ayrılırlar.

Tahta Nefesliler

• Ney
• Obua
• Klarnet
• Fagot

Bakır Nefesliler

• Korno
• Trompet
• Trombon
• Tuba
• Saxafon

Üflemeli Çalgılardan bir çoğu aktarımlı sazlardır. Portre üzerinde yazıldıkları yer ile okunuşları arasıda fark vardır.

Tuşlu Çalgılar

Org (Erganun)

Org ismi Latince organum kelimesinin kısaltılmasıdır. Tuşlu çalgıların atası olarak kabul edilir. İlk org, su gücüyle çalışmış M.Ö(150-200) yılları arasında Ktesibios adında bir kişi tarafından Mısır'da icat edilmiştir. Müzik enstrümanları içinde en devasa boyutlara sahip olan orgtur. Öyledir ki dev katedrallerin salonunda üç katlı bir bina büyüklüğünde orglara rastlamak mümkündür. Klasik batı müziğinde org için yazılmış eserler bulunur.

Klise Orgu

M.S 3. yüzyıldan sonra orglarda su basıncı yerine hava basıncı kullanılmaya başlandı. Bu dönemden sonra yapılan orglar zamanla gelişerek günümüzde kiliselerde kullanılan orglara dönüştü. Klise orgu Gospel müziğinin ana enstrümanı olarak da bilinir.

Hammond Org

20. Yüzyılın başlarında Laurens Hammond tarafından icat edilen ilk elektrikli orgtur. Analog devreleri olan ve lambalı bir enstrümandır ve teknik bakımdan günümüzdeki elektronik orglar ile ilgisi yoktur. Müzik otoritelerince 80'li yılların rock müzik sound’una yön veren enstrüman olduğu da söylenir.

Synthesizer (Sentezleyici)

1960'lı yılların başında Robert Moog tarafından üretilen tuşlu çalgıların kullanım alanını genişleten ve daha modern bir yapıya kavuşturan enstrümandır. Elektrik akımı ve frekans değerlerinin değiştirilmesiyle ses üretip sentezlenmesini sağlayan synthesizer’ın ortaya çıkmasında theremin isimli enstrüman ilham kaynağı olmuştur.

Günümüzde Analog Synthesizer, Dijital Synthesizer, Virtual Analog Synthesizer olmak üzere üç farklı yapıda bulunur. Elektronik müzik ve türevlerinde kullanımı yaygın olup,günümüzde R&B, Rock, Brit pop gibi tarzlarda da etkili olarak kullanıldığı görülür.

Workstation (İş İstasyonu)

Synthesizer’ların dijital yapıda olanlarına ritm ve sequencer gibi özellikler eklenerek elde edilen klavyelere Workstation denilir. Geçmişten günümüze Aranjörlerin ve orkestra eşliğinde sahneye çıkan keyboard'çuların ( Elektronik devreleri olan tuşlu çalgılara genel olarak keyboard/klavye denilmektedir) en çok tercih ettikleri klavye türleri workstationlar’dır.

Bilinen ilk workstation 1980'li yılların sonunda üretilen KORG M1 olup, bu cihaz kimi aranjörler tarafından halen kullanılmaktadır.

Akordeon

1822 tarihinde Christian Friedrich Ludwig Buschmann tarafından icat edilmiştir.

Körüğün harekete geçirilmesiyle oluşan hava akımının etkilediği serbest metallerin titreşmesiyle ses çıkartan çalgıdır. Kafkas müziğinin vazgeçilmez enstrümanı olan akordeonun Çerkez kültüründe önemli bir yeri vardır.

Roland firmasının geçtiğimiz yıllarda piyasaya çıkarttığı elektronik akordeon ise devrim niteliğinde olup klasik akordeon görünümüne MIDI teknolojisi ve pil ile çalışabilme özelliği eklemiştir.

Klavsen

Piyanonun atası olarak bilinmekle birlikte piyano ile tek benzer yanı iki enstrümanın da tuşlu çalgılar sınıfından olmasıdır. Analog mekanizmaları, çalış tekniği ve ses rengi olarak aralarında pek benzerlik bulunmaz. Piyanonun icadından önce batı müziği bestecilerinin kullandığı bir enstrüman olduğu bilinir. Hatta piyanonun icadından sonra da ilk 50 yıl süresince klavsen ile çalışmaya devam eden besteciler olmuştur.

Piyano

1700'lü yıllarda Bortolommeo Cristofori tarafından icat edilmiştir. Tuşlu çalgılar sınıfına dahil olmasının yanı sıra orgtan farkı çekiç mekanizmasıyla çalışan telli bir enstrüman olmasıdır. İlk adı piano e forte olan enstrüman klavsenin mekanizmasının değiştirilmesiyle ortaya çıkmıştır. Konsol Piyano, Grand Piyano, Dijital Piyano, Elektrikli Piyano gibi çeşitleri bulunmakla birlikte klasik batı müziği eserlerinde kullanılan en önemli çalgılardan bir tanesidir.

Rhodes Piyano

1950'li yılların sonunda elektrikli piyano üreticisi Harold Rhodes ile Leo Fender bir araya gelerek Fender Rhodes Bas Piyano'yu ürettiler. Kendi halinde vintage bir tonu olan bu yeni elektrikli piyano modeli ikinci dünya savaşı sonrasında jazz ve pop müzikte sıkça kullanılmaya başlandı.

Dijital piyano

Grand piyanonun dijital olanıdır. Elektrikli piyano ile karıştırılmamalıdır. Ses bankası, metronom, ritm, dijital nota ekranı olan modelleri de bulunur. Dijital piyanolar da elektrikli piyanolarda olduğu gibi kendilerine özgü ses üreteçleri bulunmadığından yalnızca bankalarında yüklü olan sample sesleri kullanmamıza olanak sağlar.

Keytar

İki enstrümanın sentezlenmesiyle oluşan tuşlu çalgılardır. Keyboard ve Guitar isimleri birleştirilip keytar ismi türetilmiştir. Genellikle sağ el ile klavye üzerinde solo atılırken sol el ile slide, modülasyon gibi ekstra özellikler kontrol edilir. Askısı bağlanıp elektro gitar gibi ayakta çalınması şart olmamakla birlikte temel özelliği ve ortaya çıkış amacı budur.

Vocoder

İnsan sesi simülasyonu yapması için telefon operatörlerinde kullanılmak üzere geliştirilen mekanizma KORG firması tarafından klavye eklenerek yeni bir tuşlu enstrümana dönüştürülmüş olup adına da vocoder denilmiştir. Elektronika, trip hop gibi tarzlarda kullanımı yaygın olan vocoder'lerin analog ve dijital olarak iki farklı modeli bulunsa da günümüzde daha çok dijital olanları kullanılmaktadır.

Melodika

1950’li yılların başında Hohner tarafından icat edilen melodika İlkokul öğrencilerine temel müzik öğretimi verilmesi amacıyla yapılmış nefesli ve tuşlu bir çalgıdır. Ünlü jazz müzisyeni Phill Moore Jr.’ın 1969 yılında yayınladığı Right On albümünde melodikaya yer vermesi enstrümanın müzik çevrelerince tanınmasını ve kabul görmesini sağlamıştır. Tenor, alto, soprano, bas ve çift el melodika olmak üzere 5 farklı modeli bulunur.

Midi klavye

Diğer tuşlu çalgılarda olduğu gibi kendine özgü sesi olmayan,taşıdığı Midi sinyalleri ile bilgisayar yazılımı yada synthesizer modülünün içerisindeki ses bankalarını kullanarak müzik yapmamızı sağlayan enstrümandır. Aranje, kayıt, mix gibi işlemlerde sıkça kullanılmasının yanı sıra üst düzey ses kartları ile birlikte sahne performanslarında kullanımına da rastlayabilmekteyiz.

Telli Çalgılar

Sesin, gerili bir telin titreşmesiyle elde edildiği tüm çalgılar telli çalgılar kapsamındadır. Telli çalgılar, titreşen teller aracılığı ile ses üreten müzik aletleridir. Teldeki Titreşimin başlatılmasında kullanılan yöntemlerin farklılığından dolayı bu çalgılar 3 e ayrılır: 1- Yaylı Telli - titreşim bir yayın tele sürtmesiyle elde edilir ( Yay, üzerine boydan boya at kılı gerilmiş, hafifçe içe doğru kıvrık tahtadan bir çubuktur.) 2- Mızraplılar - titreşim telin mızrapla,parmakla yada tırnaklaçekilmesiyle elde edilir. 3- Tokmaklılar - titreşim küçük bir tokmağın tele vurmasıyla elde edilir.

Gitarlar

Gitar, parmakla veya pena ile çalınan, esasen sekiz şekline benzeyen, yan kısımları oval, sap üzerinde ses perdeleri olan, telli bir çalgı türü. Gitarlar genelde altı tellidir ve farklı çeşitlerdeki ağaç türlerinden yapılabilirler. Gitar neredeyse her türlü müzik türünde kullanılan bir müzik aletidir.

Gitar Türleri :

• Klasik Gitar
• Akustik Gitar
• Elektro Gitar
• Bass Gitar
• Perdesiz Gitar
• 12 Telli Gitar
• Jazz Gitar

Klasik Gitar

Klasik gitar, tüm gitar türlerinin atası olarak tanımlanabilir. Gitarın gövdesinin ortasında ses deliği denilen yuvarlak bir boşluk bulunur. Gitarın telleri titreştiğinde gövdenin içinde bulunan hava titreşir ve tek çıkış noktası olan bu yuvarlak boşluktan dışarı ses olarak geri çıkar. Klasik gitarda; kalın 3 tel, ipek üzerine sarılmış çelik, ince 3 tel ise naylondur. Genellikle parmak ile çalınır. Klasik gitarda sağ elin görevi daha fazladır. Sağ eli kullanarak gitarda çok farklı ritim ve harmonikler oluşturulabilir. Genelde klasik ve flamenko tarzı müziklerde kullanılır.

Akustik Gitar

Görünüş itibariyle klasik gitarı andıran akustik gitarın gövdesi, klasik gitardan biraz daha şişman ve basıktır. Daha dar bir sapa ve çelikten yapılmış tellere sahip olması, akustik gitarın klasik gitarla arasındaki en büyük farktır. Tellerin çelikten olması, akustik gitarın klasik gitardan daha basınçlı gergin bir sapa sahip olmasını ve sesinin klasik gitardan daha sert ve temiz çıkmasını sağlar. Genellikle akustik gitarların en kalın 4 teli sarımlı çelik, diğer 2 teli ise sarımsız çeliktir. Akustik gitarlar genellikle penayla çalınır. Rock, Blues, ve Caz müzik türlerinde çok kullanılan bir gitar türüdür.

Elektro Gitar

Elektro gitar çok basit bir tanımla tellerin titreşimini gövdesinde bulunan manyetikler sayesinde elektrik akımına çeviren ve bir amfi yardımıyla akımı yüksek seviyede sese dönüştürebilen gitar türüdür. Diğer gitarlarla elektro gitarların kısımları aynıdır. Ek olarak elektro gitar için birkaç bölüm daha eklenebilir. Bunlar: Tremolo kolu, manyetikler, ses ve ton ayarı, switch...

Bass Gitar

Çalışma prensibi elektro gitara benzer. Fakat sesi normal gitarlardan 1 oktav kalındır. Portede bas gitar için Fa anahtarı kullanılır. Değişik çeşitlerde bas gitarlarda bulunmaktadır: genelde 4 telli, 12 telli, 6 telli, 7 telli, 5 telli, perdesiz, kafasız.

Perdesiz Gitar

Ara sesleri verebilmek için yapılmıştır. Normal gitara çok benzese de oldukça farklı bir ses rengine sahiptir. Perdesiz gitarı 1976 yılında Erkan Oğur, Türk müziği seslerine olan ihtiyacı için üretmiştir. Hasan Cihat Örter, Perdesiz Gitar Metodu DVD çalışması yapmıştır. https://www.youtube.com/watch?v=hca-KJlVtJI Daha sonraları perdesiz elektrik gitar, 8 telli perdesiz gitar, çift saplı elektrik ve klasik perdesiz/perdeli gibi farklı modelleri üretilmiştir.

12 Telli Gitar

Akustik gitarın altı teli yerine on iki tel taşıyan türüdür. Teller ikişerli gruplar hâlinde dizilir: kalın dört telin her biri bir oktav tiz eşiyle, ince iki tel ise kendi sesinin aynısıyla eşleştirilir. Aynı anda çalınan bu ikili teller arasındaki minik akort ve tını farkı, tek bir gitardan iki gitar çalınıyormuş izlenimi veren geniş, çınlayıcı bir ses üretir. Akort gerilimi yüksek olduğu için sapı ve gövdesi daha sağlam yapılır; halk müziği, folk ve rock kayıtlarında ritim gitarını kalabalıklaştırmak için tercih edilir.

Jazz Gitar

Göbekli, boş veya yarı dolu gövdeli ve genellikle caz müzikte kullanılan geniş gövdeli gitar türü.

Yaylı Çalgılar

Yaylı çalgılarda ses, üzerine at kılı gerilmiş bir yayın tele sürtünmesiyle oluşur. Kılların tele tutunabilmesi için yaya reçine sürülür. Bu çalgıları diğerlerinden ayıran en önemli özellik, sesin istenildiği sürece sürdürülebilmesidir: mızrapla çekilen ya da tokmakla vurulan bir tel zamanla söner, yayla sürülen tel ise yay hareket ettiği sürece titreşmeye devam eder. Sapları perdesiz olduğu için iki nota arasındaki bütün ara sesler çıkarılabilir; vibrato, glissando ve portamento gibi anlatım biçimleri bu sayede mümkün olur.

Batı müziğinde yaylı çalgılar ailesi dört üyeden oluşur. Tizden pese doğru: keman, viyola, viyolonsel ve kontrbas. Dördü de aynı yapı mantığını paylaşır — oyuk bir gövde, üzerine gerilmiş dört tel ve gövdedeki "f" biçimli ses delikleri. Senfoni orkestrasının en kalabalık bölümü yaylılardır; orkestranın ses gövdesini bu grup taşır.

Keman

Ailenin en küçük ve en tiz üyesidir. Dört teli pesten tize sol-re-la-mi olarak akort edilir. Çene ile omuz arasına yerleştirilerek çalınır. Bugünkü biçimini 16. yüzyılda Kuzey İtalya'da aldı; Cremona'da çalışan Amati, Stradivari ve Guarneri aileleri kemanı bugün hâlâ ölçü kabul edilen forma kavuşturdu. Orkestrada birinci ve ikinci keman olmak üzere iki ayrı grup hâlinde bulunur; ana melodi çoğunlukla birinci kemanlardadır.

Viyola

Kemandan biraz daha büyüktür ve beş sesi pes akort edilir: do-sol-re-la. Notaları do anahtarı ile yazılır — bu anahtarı asıl kullanan çalgı viyoladır. Sesi kemandan daha mat ve kalındır. Orkestrada genellikle melodi taşımaz; keman ile viyolonsel arasındaki orta bölgeyi doldurarak armonik dokuyu tamamlar. Bu ara konumu yüzünden uzun süre gölgede kaldı, 20. yüzyılda solo çalgı olarak da değer kazandı.

Viyolonsel (Çello)

Viyoladan bir oktav pes akort edilir: do-sol-re-la. Oturarak, bacaklar arasına alınıp yere dayanan bir mesnetle çalınır. Ses aralığı insan sesine en yakın yaylı çalgı olarak kabul edilir; hem bas hattını taşıyacak kadar pes hem de melodi söyleyecek kadar tiz çalabilir. Orkestrada armoninin alt katmanını kurar, oda müziğinde ve solo repertuvarda başlı başına bir anlatım çalgısıdır.

Kontrbas

Ailenin en büyük ve en pes üyesidir. Diğer üçünden farklı olarak telleri dörtlü aralıklarla akort edilir: mi-la-re-sol. Yazıldığı yerden bir oktav pes duyulan aktarımlı bir çalgıdır. Ayakta ya da yüksek bir tabureye oturularak çalınır. Orkestrada bas hattını viyolonsellerle birlikte taşır; caz ve popüler müzikte ise çoğunlukla yay yerine parmakla (pizzicato) çalınarak ritim bölümünün temelini oluşturur.

Türk Müziğinde Yaylı Çalgılar

Türk müziğinin kendi yaylı çalgıları da vardır. Klasik kemençe, armut biçimli gövdesi ve üç teliyle Türk sanat müziğinin başlıca yaylı çalgısıdır; telleri parmak ucuyla değil tırnağın yanıyla baskılanır. Karadeniz kemençesi ise daha uzun ve dar gövdelidir, üç teli birlikte çalınarak yörenin karakteristik tınısı elde edilir. Kabak kemane, gövdesi su kabağından yapılan ve halk müziğinde kullanılan yaylı çalgıdır. Yaylı tambur, mızraplı tamburun uzun sapı korunarak yayla çalınmak üzere geliştirilmiş biçimidir.

Çalgı Toplulukları

Çalgılar tek başlarına olduğu kadar belirli düzenler içinde bir araya gelerek de çalınır. Hangi çalgının hangi toplulukta yer aldığını bilmek, bir eseri dinlerken duyduğunuz sesleri ayırt etmenizi kolaylaştırır.

Senfoni Orkestrası

En kalabalık topluluktur ve dört çalgı ailesinden oluşur: yaylılar, tahta nefesliler, bakır nefesliler ve vurmalılar. Yaylılar sayıca en büyük gruptur ve birinci keman, ikinci keman, viyola, viyolonsel, kontrbas olmak üzere beş bölüme ayrılır. Topluluğu bir şef yönetir; birinci kemanların baş sanatçısı (konzertmeister) orkestranın akordundan ve şef ile grup arasındaki bağdan sorumludur. Oda orkestrası aynı mantıkla kurulur ama çok daha küçüktür ve çoğunlukla yalnızca yaylılardan oluşur.

Oda Müziği Toplulukları

Her partiyi tek bir çalgının çaldığı, şefsiz küçük topluluklardır. Çalgı sayısına göre adlandırılır: iki çalgı düet, üç çalgı trio, dört çalgı kuartet, beş çalgı kentet. En yerleşik biçimi yaylı kuartettir — iki keman, bir viyola ve bir viyolonsel. Piyanolu trio ise piyano, keman ve viyolonselden oluşur.

Bando ve Nefesli Topluluklar

Yaylı çalgı içermeyen, nefesli ve vurmalı çalgılardan kurulu topluluklardır. Açık havada ve yürüyüş hâlinde çalınabilmesi için tasarlanmıştır; bu yüzden taşınması güç çalgılara yer verilmez. Klarnet, trompet, trombon, korno, tuba ve vurmalılar temel kadroyu oluşturur.

Türk Müziği Toplulukları

Türk sanat müziğinde saz heyeti; ud, kanun, ney, klasik kemençe, tambur ve kudümden oluşur. Fasıl topluluğu buna vokal grubunu ekler. Türk halk müziğinde ise bağlama ailesi (divan sazı, bağlama, cura), kabak kemane, zurna, davul ve kaval öne çıkar.

Popüler Müzik Toplulukları

Rock ve pop gruplarının çekirdek kadrosu davul, bas gitar, elektro gitar, klavye ve vokaldir. Caz kombosu genellikle piyano, kontrbas ve davuldan oluşan bir ritim bölümü ile bir ya da birkaç solo çalgıyı (saksofon, trompet) bir araya getirir. Big band ise saksofon, trompet ve trombon gruplarına ritim bölümünün eklendiği, on beş kişiyi aşan büyük caz topluluğudur.

Bir çalgıyı seçmeden önce ailesini ve nasıl ses ürettiğini bilmek, hem öğrenme sürecini hem de ilerideki müzikal tercihlerinizi kolaylaştırır. Nişantaşı'daki stüdyomuzda 2014'ten beri birebir müzik prodüksiyon, armoni ve müzik okullarına hazırlık eğitimi veriyoruz; ilk ders ücretsiz.