Dikte ve İşitme Eğitimi: Duyduğunu Notaya Dökmek

Yazan: Barış Demirel — müzik prodüktörü ve eğitmen. 2014'ten beri Nişantaşı'daki stüdyosunda birebir müzik prodüksiyon, armoni ve müzik okullarına hazırlık eğitimi veriyor.

Dikte, duyduğunuz müziği notaya dökme becerisi. Konservatuvar ve müzik bölümü sınavlarında en çok eleyen bölüm burası; çünkü ezberlenemiyor, yalnızca çalışılarak kazanılıyor. Bu yazıda sıfırdan nasıl çalışılacağını anlatıyorum.

Dikte ile solfej arasındaki fark

Solfej, yazılı notayı okuyup söylemek. Dikte ise tam tersi: duyduğunuzu yazmak. İkisi aynı kasın iki yönü ve birbirini besliyor; ama dikte genellikle daha zor geliyor, çünkü elinizde başlangıç noktası yok.

Bu yüzden dikte çalışmasına solfejle aynı anda başlamak mantıklı. Solfej ilerledikçe dikte kendiliğinden kolaylaşıyor.

Sıra: aralık, ritim, melodi

Dikteyi doğrudan melodi yazarak öğrenmeye çalışmak, koşmayı yürümeden denemeye benziyor. Sıralama şöyle olmalı:

• Aralık tanıma. İki ses arasındaki mesafeyi duymak. Önce oktav, beşli ve dörtlü gibi geniş ve kararlı aralıklar; sonra üçlüler; en son ikili ve yedililer.
• Ritim diktesi. Perdeyi tamamen bırakıp yalnızca ritmi yazmak. Çoğu öğrenci melodiyi doğru duyup ritimde hata yapıyor.
• Kısa melodi. Dört ölçülük, tek tonalitede, sıçramasız ezgiler.
• Akor duyma. Majör-minör ayrımı, sonra üç ve dört sesli yapılar.

Her basamakta rahatlamadan sonrakine geçmeyin. Aralıkları karıştıran biri melodi diktesinde ilerleyemez; sorun melodi değil, temeldir.

Aralık tanımanın pratik yolu

Aralıkları bildiğiniz şarkılara bağlamak, en hızlı işe yarayan yöntem. Her aralık için aklınıza gelen bir şarkı başlangıcı seçin ve o aralığı duyduğunuzda o şarkıyı hatırlayın. Bu köprü birkaç hafta sonra kendiliğinden kayboluyor ve aralığı doğrudan tanımaya başlıyorsunuz.

Önemli bir ayrıntı: aralıkları hem yukarı hem aşağı yönde çalışın. Çoğu öğrenci yukarı doğru beşliyi tanıyor ama aşağı doğru olanı kaçırıyor, çünkü yalnızca tek yönde çalışmış oluyor.

Dikte çalışırken izlenecek yöntem

Bir melodiyi yazarken sırayla şunları yapın:

• Önce tonaliteyi ve ölçüyü belirleyin. Neyin içinde olduğunuzu bilmeden nota yazmak tahmin olur.
• İlk ve son sesi bulun. Bunlar genellikle tonalitenin güçlü dereceleridir ve iskeleti verir.
• Ritmi ayrı yazın. Perdeye hiç bakmadan, yalnızca süreleri.
• Perdeleri doldurun. İskeletten başlayıp aradaki sesleri yerleştirin.

Bu sıra, hatayı da sınırlıyor: bir yerde yanılırsanız tüm melodi kaymıyor, yalnızca o bölge bozuluyor.

Günlük plan

Dikte, kısa ve sık çalışmaya en duyarlı beceri. Günde on beş dakika, haftada bir kez iki saatten kıyaslanamayacak kadar etkili.

• 5 dakika: Aralık tanıma.
• 5 dakika: Ritim diktesi.
• 5 dakika: Kısa melodi diktesi.

Kendinize melodi çalacak biri yoksa, bir enstrümanda rastgele kısa ezgiler kaydedip birkaç gün sonra dinleyerek yazabilirsiniz. Kendi kaydınızı unutmuş olmanız yeterli oluyor.

Sık yapılan hatalar

Çok fazla dinlemek. Melodiyi on kez dinleyip yazmak, sınav koşulunu taklit etmiyor. İki üç dinlemeyle yazmaya alışın.

Hatayı düzeltmeden geçmek. Yanlış yazdığınız yeri bulup neden yanıldığınızı anlamadan sonraki egzersize geçmek, aynı hatayı kalıcı hâle getiriyor.

Yalnızca uygulamayla çalışmak. Uygulamalar çoktan seçmeli soruyor; sınavda ise sesi kendiniz üretip yazmanız isteniyor. Uygulama ısınma için iyi, tek başına yeterli değil.

Ne kadar sürede sonuç alınır?

Düzenli çalışan bir öğrenci üç ayda temel aralıkları güvenle tanıyor, altı ayda kısa melodileri yazabiliyor. Sınav düzeyinde bir dikte için genellikle bir yıllık düzenli çalışma gerekiyor. Bu süre kısaltılabilir bir şey değil; kulak, tekrar sayısıyla oturuyor ve tekrar sayısı takvimle sınırlı.

İlerlemeyi hissetmek zor olduğu için ölçmek gerekiyor. Ayda bir kez aynı zorlukta bir egzersizi çözün ve kaç dinlemede yazabildiğinizi not edin. Üç ay önce beş dinlemede yazdığınız bir melodiyi bugün ikide yazıyorsanız, ilerliyorsunuz demektir.

Enstrümanla birlikte çalışın

Dikteyi enstrümandan ayrı bir ders gibi görmek ilerlemeyi yavaşlatıyor. Yazdığınız melodiyi enstrümanda çalıp doğruluğunu kontrol etmek, hatayı anında gösteriyor. Piyano bu iş için özellikle elverişli, çünkü ses ilişkilerini görsel olarak da veriyor.

Teori tarafını birlikte ilerletmek isterseniz armoni eğitimi yazısına bakın; aralıkları teorik olarak bilmek onları duymayı hızlandırıyor. Sınav sürecinin tamamı için müzik okullarına hazırlık sayfasındaki ücretsiz seviye tespit sınavlarını indirebilirsiniz.